Hárbarðsljóð
Hårbards sång
The Lay of Hárbard
60 strofer
Sammanfattning
A
Hárbarðsljóð är en flyting, en ritualiserad verbal duell, mellan Tor och Oden. Tor anländer till ett sund och ropar på färjkarlen, som kallar sig Hárbarðr ('Gråskägg'). Färjkarlen vägrar frakta honom och de börjar utväxla skrytsamma berättelser och förolämpningar.
Konflikten avslöjar en social och teologisk klyfta: Tor skryter om att ha dödat jättar och skyddat Ásgarðr och Miðgarðr. Hárbarðr skryter om att ha förfört kvinnor, hetsat kungar mot varandra och samlat de stupade i Valhall. I strof 24 formuleras kontrasten skarpt: Oden får jarlarna som faller i strid, Tor får trälarna.
Dikten innehåller mytologiska anspelningar som inte finns i andra källor: Tors strid mot bärsärkarkvinnor på Hlésey, Hárbarðrs fem vintrar hos Fjölvarr, och anspelningen på Sifs otrohet. Versmåttet växlar ovanligt mellan ljóðaháttr, málaháttr och fornyrðislag, ibland med prosa-inslag.
Flytingen slutar olöst. Hárbarðr vägrar till sist att färja Tor och ger honom vägbeskrivning den långa vägen runt sundet. Tor avlägsnar sig förödmjukad, utan att ha identifierat sin motståndare som Oden.
Berättelsen
Þórr kvað:"Ferðu mik, ferðu mik yfir sund;mun ek þér launa ef þú lifir."Hárbarðr kvað:"Hvaðan ertu kominn, karl?"
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Ek em Þórr, inn þrúðugr þéwaz,sonr Óðins,gangit ek austan,hvat heitir þú, karl?"
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Hárbarðr em ek,hygg ek at ek sjaldan feli nafn mitt."Þórr kvað:"Hví skaltu fela nafn þitt?"
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Þat mun ek þér gjalda,ef ek kem yfir sund,þó at þú séir illr maðr."Hárbarðr kvað:"Standaðu þar en gang ek hingat!"
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Hvat er þat er þú ferr einnok ert svo lítt klæðr?Ert þú griðungr eða þræll?"Hárbarðr kvað:"Ek em engi þræll."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Lítt líkr þú Þór.Hvar léztu þínar hamrar?Þú líkr mér karlmaðrer í hólmi liggr."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Ek em Þórr, inn þrúðugr ás,ok mun ek lengi lífa.En þú? Hverr ert þú,þú inn meinsamr maðr?"
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Þú ert karl af konu borinok heyr ek þér of þegna þrá.Fór ek í gær at eiga,þær konu er þér þótti fríðastar."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Illa skalt þú þat hafa,er þú meinar mér ferju.Hvaðan ertu?Hvat heitir þú?"
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Ek drap Hrungni,þann inn þróttvísa þurs,ok fór ek síðan suðr,þar er Bestlu börn bjuggu."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Ek var meðr Fjölnifimm vetr alla,þar ek vann konurok gat mér góðar kvánar."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Ek drap Þjaza,þann inn ámátka jötun;upp ek skaut augumAlsvinnr jötuns til himins heiðs."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Ek var í Vallandiok vígum sœkta,eggjum konurok aldri sœmðum."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Ek var austrok jötnar barðak,illrar þjóðar;væri engi maðref þeir mættu lifa."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Ek var í Hléseyjuok heiðnar konurvísa í seiðs lists;þær er fjölkynngar vóruok gerðu mér gaman."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Illa launaðir þú þágóðar konur.Hvat launaðir þú þeimer þér gaman gerðu?"
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Hvítbaðmr hét sá,er ek svik í skógi,þan er þú kunnir helzt,sveiddi mér af konu hans."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Ek drap berserkja,þær er bjuggu á Hléseyju,þær er váru illr,ok gerðu mér ilt."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Skǫmm ætlar þú mérþat er þú sló konur.Þat er mikil níðat berjask við konur."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Vargynjar váru þær,varðat þær konur;þær skófu skip míner ek hafða fest,ok þrjótu járna klumba."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Sif á þú heima,hana mundir þú hitta vilja;þat myndi meiri torftil þín, er þú þessa skjótir."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Gœðisk þú orðumþeim er til ills mér kveðr.Ek hygg at þú lygr;mun ek fara til þínef ek komask yfir sund."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Ek sat hér fimm vetrok fór síðan austrþar er hildingr lá,þengill þjóðar;þar hjálpðak honum,nam ek sjálfr gull."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Óðinn á jarlanaer í val falla,en Þórr á þræla kyn."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Óþyrmt mælir þú,inn vesall maðr;mun ek reka þikmeð hamri, ef ek kem."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Ek var austrok jötunkonur barðakþær er fjall fóru;stórar váru þærok miklar at þrot."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Kunn ek þínar ferðir:þú varst í Geirrøðar görðumþar léztu hamra þína,ok þurfðir hjálpar."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Þat var þá er ek fórat Geirrøð inn fróða;en þú léztu þar Grið hjálpa mér,ok var sú kona góð."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Þrjár rǫðull tók ekat vinna konu Hlórriða;þær er fegrstar váruundir himni heiðum."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Mörg eru þín in mörgu orð,mun ek þér þau launa ef ek komk yfir,þykki mér þú munu fá þat er þú getr,ef ek komk til fundar við þik."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Þar mun ek bíða þín,þú finnsk ek hér við þik fúss;",eigi hefr þú orðit harðarisíðan þú Hrungnir áttir."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Fimm vetr var ek með Fjölvará ey þeiri er Algrœn heitir;þar vér bǫrðumk ok beiddumk,fengum fólk ok feldum,þar nam ek at ganga í gegnum glýjaðar konur."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Vitr var sú kona er við mik kom,ok hvíldi hjá mér;hon gaf mér gull ok gleði,ok kyssumk vér af líki;",slíkt getr þú aldrigi, Þórr."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Góðar dísir gáfu mér þat,er ek sló í Hléseyjar:berserks konur bǫrðumk við,þær er verst gerðu;",þær vildu mik villa."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Átta systr þeira tók ek þar,ok hafðak þær allar;hvat gerðir þú þá, Hárbarðr,meðan ek þetta starfaða?"
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Fleirr var ek þá,er ek fann Þjaza,ok kastaðak augum ins aldna jötuns á fjall;",en þú varst í vettvangi Þrymheimsins",þá er þú í ganta skapt galðit."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Níðingr ertu, Hárbarðr,er þú þat mér verpt;hygg ek at þú munt fallaef vit finnumk."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Ráð vilda ek þér gefaef ek þér trúða,far þú langan veg um land;þat er skemmra þér at fara,þó at lengra sé."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Nú er mér ilt,mun ek langa leið fara;svá er oss ætlat at ganga þenna veg;",þínum orðum þykki mér vera ilt."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Fleira hygg ek at þú áttirvið konu þína,en við jǫtna kynslóð;",þá er þú í austrveg fórr",hǫfuð þitt leyndirtu."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Ek em sannr at segja:ek sló Þjálfa þarok Röskvu rauða,þat váru mín þjónustufolk;",þat er mér til gagns."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Ek var í víg ok völva kannaðik,hvárttveggja þykkir mér hafa verit góðr leikr;aldrei lagðak sætt með seggja sonum;",Óðinn á jarla er í val falla,en Þórr á þræla kyn."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Ójafnan skipta myndir þú á liðief þú áttir meiri vald;þrælar hafa mér bygt;ek þykki mér eigi lítill maðr."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Ek þvarr Miðgarðok varða ek garð goðanna;þrjú hundruð ok þrír tigufell ek jötna;hvat gerðir þú, Hárbarðr, í þeim tíma?"
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Ek var með Rindrok gáfumk vel;hon er einkarliga fríðok forkunnar klok;",þó tók hún mik til sín."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Illr er sá félagier lítinn hlut er útan;rétt lýtr er þú kannthvat Þórr kann gera."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Gerðir þú eigi þater þú skyldir, Þórr;þú sat heima ok hugðirum Sifjar leikara."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Muntu nú, Hárbarðr,hér standa ok þylja mér háð,ef ek komk yfir ok til þín;þér mun ek þá launa illum launum."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Ferja þik mun ek aldrei;faðu þú þínar brautir,eða far til Valhöllar;",þar sér þú þik ok þínar þrær."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Hvat mældir þú þat?Þykki mér þú vera inn mesti níðingr;ek mun þér gefa Hrungnishjartaef ek komk til þín."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Sif á hó heima,hann er þér at hitta þarfara;þat er þér meir þörfen við mik at þreyta."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Þú mælir þat er þér verðr at meini,gamall karl, orðum þínum;ek hygg at þú munt lyga;",ek trúi þér ekki."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Langt er til lands hér,en lengra til jötna;svá er þér ætlat, Þórr,ganga langan veg."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Gef þú mér skipit, inn sauðgjafi,ek ferr þá ynnr um sund;",ok ef þú ferr eigi,þá mun ek þér launa þrátt."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Gakk þú af sundi;ek man sitja hér ok geyma fara;",fór þinn er mjök lengi of dvalðr",síðan vit þvættumk á milli."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Hárbarðr inn vesall,þú skalt mér vísa veginn;far mér til fundar við Miðgarð,ef þú vill eigi bera mik."
Svensk översättning: egen översättning.
Hárbarðr kvað:"Lítit er þér at synja þess;",far þú norðr þaðan er þú erttil þess er þú finnr Verland;þar mun Fiörgyn hitta þik, mær, son sinn;",ok vísar þér þaðan til Óðins landa."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Má ek þangat komask í dag?"Hárbarðr kvað:"Þó máttu komask þangat til sólar",en erfiðara er þér",er sól er í hafi."
Svensk översättning: egen översättning.
Þórr kvað:"Stutt mun vera okkart tal nú,síðan þú vill eigi ferja mik;launa mun ek þér þettaef við finnumk síðar."
Svensk översättning: egen översättning.
Centrala begrepp
- flyting , ritualiserad verbal duell; Hárbarðsljóð och Lokasenna är de främsta exemplen i eddadiktningen
- Hárbarðr , Odens förklädnadsnamn, 'Gråskägg'; en av många heiti som döljer hans identitet
- Hrungnir , stenjätten som Tor dödade i envig; refererad i Tors skryttalanden (strof 14-15)
- einherjar , de fallna krigare som Oden samlar; flytingens kärna rör vem som får de stupade
- ljóðaháttr , ett av de tre versmått som växlar i dikten; kopplat till visdom och trolldom
- málaháttr , versmåttet 'talmåttet'; förekommer i Hárbarðsljóð blandat med ljóðaháttr och fornyrðislag
- Sif , Tors hustru; Hárbarðr antyder hennes otrohet, en unik mytologisk detalj
- Þjazi , jätten som rövade Iðunn; Tor refererar till strider med hans ättlingar
Tolkningstraditioner
A Vad vi vet
Hárbarðsljóð är bevarad enbart i Codex Regius (GKS 2365 4to). Dikten saknar i AM 748 I 4to.
Diktens blandade versmått (ljóðaháttr, málaháttr, fornyrðislag) är textkritiskt väletablerat och ovanligt i eddadiktningen. De flesta eddadikter håller sig till ett enda mått.
Flyting-genren har paralleller i irländsk, anglosaxisk och annan germansk tradition. Diktens grundstruktur (verbal duell vid en gräns, med mytologiska skryttalanden) är genretypisk.
Kontrasten mellan Odens och Tors sociala domäner (jarlar/krigardöd vs trälar/fysisk styrka) speglar en funktionsuppdelning som har paralleller i det dumézilska trefunktionsschemat, oavsett hur man bedömer det schemat som analytiskt verktyg.
B Vad vi tror oss veta
Dateringen av dikten är omtvistad. Det blandade versmåttet har tolkats som antingen arkaiskt (en äldre kompositionsteknik) eller som tecken på sen, experimentell diktning. De Vries (1957) föreslog tidig komposition; andra forskare ser den som bland de yngre eddadikterna.
Huruvida dikten speglar en faktisk kultisk konflikt mellan Oden-dyrkan och Tor-dyrkan (exempelvis regionala skillnader i Skandinavien) eller är en rent litterär lek med mytologiska kontraster är föremål för långvarig debatt.
Anspelningen på Sifs otrohet (strof 48) saknar stöd i andra bevarade källor. Dess betydelse, huruvida den speglar en förlorad myttradition eller är en poetisk provokation utan mytologisk grund, är oklar.
Prosainslagens förhållande till verserna har diskuterats. Vissa forskare ser dem som sekundära redaktörstillägg; andra menar att flyting-genren naturligt blandar vers och prosa.
C Vad vi inte vet
Flera av Hárbarðrs mytologiska anspelningar (fem vintrar hos Fjölvarr, striderna på Algrœn) saknar paralleller i annan bevarad litteratur. Huruvida de refererar till förlorade myter eller är diktarens egna skapelser kan med nuvarande källäge inte avgöras.
Den sociala kontexten för diktens framförande är okänd. Förslag inkluderar hovunderhållning, kultdrama och karnevalisk parodi, men inget kan beläggas.
Huruvida Tor vid diktens slut faktiskt genomskådar Hárbarðrs identitet eller förblir ovetande är textligt tvetydigt. Dikten ger inget entydigt svar.
Källor och vidare läsning
Primärkällor
- Neckel, Gustav, och Hans Kuhn. 1983. Edda: Die Lieder des Codex Regius nebst verwandten Denkmälern. 5. uppl. Heidelberg: Winter.
Översättningar
- Brate, Erik (övers.). 1913. Eddan: De nordiska guda- och hjältesångerna. Stockholm: Norstedt. (PD)
- Collinder, Björn (övers.). 1957. Den poetiska Eddan. Stockholm: Forum.
Vetenskapliga verk
- Lindow, John. 2001. Norse Mythology: A Guide to Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs. Oxford: Oxford University Press.
- Simek, Rudolf. 1993. Dictionary of Northern Mythology. Translated by Angela Hall. Cambridge: D. S. Brewer.
- de Vries, Jan. 1956–1957. Altgermanische Religionsgeschichte. 2 vols. Berlin: de Gruyter.
- Turville-Petre, E. O. G. 1964. Myth and Religion of the North: The Religion of Ancient Scandinavia. London: Weidenfeld and Nicolson.
- Clunies Ross, Margaret. 1994–1998. Prolonged Echoes: Old Norse Myths in Medieval Northern Society, vols. I–II. Odense: Odense University Press.
- McKinnell, John. 2014. Essays on Eddic Poetry. Ed. Donata Kick and John D. Shafer. Toronto: University of Toronto Press.
Svensk översättning: egen översättning.